U Minsku zastałosia niašmat «atmaśfiernych» miescaŭ, jakija b pahružali čałavieka ŭ niejkuju epochu. Vierchni horad, Trajeckaje i Rakaŭskaje pradmieści… Da hetaha nievialikaha śpisu prymykaje horad stalinskich časoŭ — žyły pasiołak Traktarnaha zavoda, jaki ŭ bližejšy čas budzie mocna pierabudavany.

«Uzornaja budoŭla» i niemcy

Pieršapačatkova hetaja ziamla nazyvałasia Antonijeŭskim uročyščam i naležała arcybiskupu minskamu i turaŭskamu. Paśla vajny tut źjaŭlajecca vialikaja kolkaść barakaŭ, časovych damkoŭ, zbudavanych prybyłymi viaskoŭcami i cyhanami. U kancy 1940-ch raspačynajecca masavaje budaŭnictva žyłych damoŭ dla pracoŭnych Minskaha traktarnaha zavoda. Na budoŭli pracavali pieravažna vajennapałonnyja i interniravanyja niemcy. Adnak u savieckich hazietach pra «zamiežnych» budaŭnikoŭ, kolkaść jakich (razam z tymi, chto budavaŭ sam zavod) dasiahała 5 tysiač čałaviek, nie pisali.

Paśla vajny «ŭzornaj» budoŭlaj № 1 u respublicy stanovicca mienavita Minski traktarny zavod. Tamu i prylehłyja da fabryki žyłyja kvartały budavalisia z asablivaj starannaściu. Hetamu spryjała i ŭstanoŭka savieckaha ŭrada dla horadabudaŭnikoŭ: «Ad samaha pačatku adnaŭlenčych prac ukazańni partyi i ŭradu aryjentavali budaŭnikoŭ Minska na toje, kab nie prosta ŭznavić horad u raniejšym vyhladzie, a stvaryć jašče lepšyja ŭmovy žyćcia nasielnictva».

U tyja hady było nieabchodna davieści «pieravahu sacyjalistyčnaha ładu nad kapitalistyčnym, savieckaha horadabudaŭnictva nad buržuaznym», a taksama toje, što «ŭ sacyjalistyčnym Minsku sistema žyłoj zabudovy całkam procilehłaja charaktaru zabudovy kvartałaŭ darevalucyjnaha Minska».

«Pry stvareńni novych kvartałaŭ horada stroha vykonvajucca takija važnyja sanitarna-hihijeničnyja praviły, jak narmalnaja ščylnaść zabudovy i ščylnaść nasielnictva, spryjalnaja aryjentacyja budynkaŭ, a taksama maksimalnaja insalacyja (soniečnaje aśviatleńnie. — TUT.BY) jak samich budynkaŭ, hetak i ŭčastkaŭ dobraŭparadkavańnia», — čytajem u knizie M. Asmałoŭskaha «Minsk: Praktika sovietskoho hradostroitielstva» (1952).

U čym unikalnaść

Zazirniem u dvoryk adnaho z kvartałaŭ: voka ździŭlajecca nadzvyčaj vialikaj prastory pamiž damami. Norma na płošču zialonych nasadžeńniaŭ taksama vykanana ŭzorna. Niepadalok ad pasiołka park 50-hodździa Kastryčnika (reštki pryrodnaha sasnovaha boru). Ź inšych bakoŭ rajon ahinajecca skvieram, vyciahnutym uzdoŭž kanała, z vadaspadami i nicymi vierbami. I heta ŭsio biez uliku bahataha na drevy bulvara, skviera (na jaho miescy budujecca carkva) i zialonych nasadžeńniaŭ unutry pasiołka.

Prastornyja kvatery taksama byli zrobleny «dla čałavieka». Pieršapačatkova jany aciaplalisia piečami, što byli raźmieščany ŭ padvałach i palilisia vuhlom. Napaminam pra toj čas zastalisia šyrokija dymachodnyja truby — typovaja prykmieta starych kvartałaŭ. Kvatery i siońnia vyłučajucca ciepłynioj i suchaściu, ale majuć adzin istotny niedachop — tonkija ścieny — vynik budaŭničych ekśpierymientaŭ kanca 1940-ch, kali «tradycyjnyja» materyjały stali zamianiać na hips i kieramiku.

Architektura fasadaŭ taksama pretenduje na raskošu. Dekor možna sustreć na damach, jakija stajać u baku ad centralnych vulic. Mnohija elemienty azdoby pierahukvajucca sa stalinskim ampiram praśpiekta Niezaležnaści. Mnostva reljefnych hreckich vaz, viankoŭ, pilastraŭ daje bolš kankretnuju adsyłku da antyčnaj architektury. Viadoma, što ŭ prajektavańni damkoŭ na Traktarnym braŭ udzieł Zinovij Rozienfield — pryznany majstar «ruskaha nieakłasičnaha stylu», aŭtar zabudovy Kutuzaŭskaha praśpiekta ŭ Maskvie, nad jakim uzvyšajecca znakamitaja Tryŭmfalnaja arka. Voś i tut u pieršym ža domie pa Stachanaŭskaj (z boku vuł. Kłumava) nas sustrakaje hrozny Pasiejdon ź nimfami.

Raskoša hetych damkoŭ — i ŭ bieźličy łodžyj, maleńkich viežak, što navisajuć pa-nad roham vulic, i ŭ niazvykłaj cišyni kala padjezdaŭ. Damy ŭtvarajuć zamknionuju prastoru, i navat u budni dzień tut možna prahulvacca pa dvarach z kalaskaj, nie bajučysia ani hułu mašyn, ani zabrudžanaści pavietra.

Raskoša rajona prajaviłasia i ŭ transpartnych mahčymaściach. Aŭtobus, što padvozić ledź nie da samaha doma, — jarki prykład «sacyjalistyčnaha kłopatu pra čałavieka».

Minski Užupis?

Kožnaja vulica hetaha rajona čymści admietnaja. Aleha Kašavoha — heta ranišni špacyr pracoŭnaha, jaki padymaŭsia na dośvitku i badziora kročyŭ da «śvietłaj budučyni». Z samaha pačatku vulicy pry jasnym nadvorji jamu adkryvalisia ŭ pierśpiektyvie hihanckija sacyjalistyčnyja ordeny-ŭznaharody, što źziajuć na hałoŭnym fasadzie zavoda. Zatym vulica, užo bližej da zavoda, pierachodzić u bulvar Traktarabudaŭnikoŭ, paśla jakoha rabočy, adčuŭšy honar za svaju prafiesiju, pierajšoŭšy Daŭhabrodskuju, pa šyračeznaj alei traplaŭ da prachadnoj zavoda-hihanta.

Čabatarova — adna z samych «atmaśfiernych» vulic, nad jakoj navisajuć pryčeplenyja na drot lichtary (jak na Karła Marksa). Kožny z damoŭ, niahledziačy na «typovaść» prajektaŭ, maje svajo abličča. Asabliva ŭdała hladzicca kantrast bałkonaŭ z ciomna-karyčnievaha dreva i pastelnych žoŭta-zialonych ścien. Hetak, dom № 14 vyhladaje nie horš za kamianicu ŭ starym Krakavie. Hetaje ŭražańnie ŭzmacniaje vialikaja kolkaść kavanaha dekoru i kvietnikaŭ pad voknami.

Stachanaŭskaja pačynajecca ad staroha skviera i pracinaje ŭvieś žyły pasiołak. Tut mieściacca asnoŭnyja hramadskija ŭstanovy, što musili zadavalniać savieckaha hramadzianina: milicyja, škołka, paliklinika, fizkulturna-azdaraŭlenčy centr… Usio heta nahadvaje «Soniečny horad» i jaho ščaślivych žycharoŭ, dzie ŭsio było pobač, dzie dziciačaja prastata spałučajecca sa zručnaściu i ŭtulnaściu.

U pieršyja hady hetyja damy byli pradstaŭleny dla žylla traktarabudaŭnikam. Zrazumieła, tut utvarałasia adpaviednaja atmaśfiera «rabočaha kvartała». Ale ŭ apošni čas u hetych kvaterach pačała sialicca moładź i studenty pieravažna tvorčych śpiecyjalnaściaŭ. Moža, hetamu rajonu nakanavana stać minskim Užupisam (rajon Vilni z samaabvieščanaj Zaračanskaj respublikaj. — TUT.BY) abo «Tachielesam» (art-centr u Bierlinie. — TUT.BY) — asiarodkam niefarmalnaj moładzievaj kultury, miescam žyćcia i tvorčaści maładych mastakoŭ, muzykaŭ, litarataraŭ?

«Pomnik» cełaj eposie

Uvieś pasiołak na Traktarnym — heta ŭžo svojeasablivy «pomnik» pad adkrytym niebam cełaj eposie. Histaryčnyja nazvy vulic, fihurka pijaniera, «stalinki» ź ich «atmaśfiernymi» dvorykami, losy ludziej — usio heta ciapier adziny celny tekst kultury, jaki nieabchodna canić i zachoŭvać, a ŭ pierśpiektyvie i raźvivać.

Jak ekskursavod zaŭvažu, što savieckaja spadčyna, badaj, najbolš cikavić zamiežnych turystaŭ u Minsku. Ja nie za toje, kab pieratvarać naš horad i historyju ŭ «saviecki» zapaviednik, ale čamu b nie zachavać padobnyja ŭnikalnyja «vyspy» horada dla siabie i dla haściej? Ci nie pryśpieŭ čas, kab u śpisie našych historyka-kulturnych kaštoŭnaściaŭ byli i takija pomniki? — pytajecca Raman Abramčuk.

«Dvuchpaviarchoviki» — pad znos

Haradskija ŭłady nieadnarazova ahučvali ŭ ŚMI płany ab znosie zabudovy žyłoha pasiołka Traktarnaha zavoda. 14 sakavika ŭ intervju zavadskoj šmattyražcy «Biełarus-MTZ obozrienije» hetuju infarmacyju paćvierdziŭ hałoŭny architektar prajekta rekanstrukcyi pasiołka Mark Šumiačar ź instytuta «Minskprajekt».

«14 žniŭnia 2008 h. nami byŭ zaćvierdžany „Detalovy płan terytoryi žyłoj zabudovy ŭ miežach vulic Kłumava — Kašavoha — Ščarbakova“. Hety rajon histaryčna ŭnikalny, tamu my doŭha nie mahli pryniać rašeńnie: pravodzić rekanstrukcyju starych damoŭ ci znosić i budavać na ich miescy novyja. U vyniku było vyrašana spynicca na znosie, bo heta abydziecca značna tańniej. Siońnia raniejšyja płany zastalisia niaźmiennymi», — paviedamiŭ Šumiačar.

Pa infarmacyi pradstaŭnika «Minskprajekta», pieršaja čarha budaŭnictva (kvartał vulic Aleha Kašavoha, Budzionaha, Daŭhabrodskaj i Partyzanskaha praśpiekta) budzie skončana da 2015 hoda. Pavodle raspracavanaj kancepcyi, usie dvuchpaviarchovyja budynki (jany składajuć asnoŭnuju masu) źniasuć, a trochpaviarchovyja i vyšejšyja zachavajuć. Na dumku raspracoŭščykaŭ prajekta, šmatpaviarchovyja novabudy arhanična «ŭpišucca ŭ ahulnuju kancepcyju raspłanavanych paśla Vialikaj Ajčynnaj vajny kvartałaŭ» i pavialičać žyły fond u miežach vulic Kašavoha, Kłumava i Ščarbakova z 4200 da 25 000 «kvadrataŭ».

Zamiž aŭtentyki — biezabličnaja zabudova

Kiraŭnik siektara ŭpraŭleńnia pa achovie historyka-kulturnaj spadčyny Minkultury Natalla Chvir paviedamiła TUT.BY, što prapanova ab nadańni zabudovie Traktarnaha pasiołka statusa historyka-kulturnaj kaštoŭnaści ŭžo vynosiłasia na razhlad Biełaruskaj respublikanskaj navukova-mietadyčnaj rady pa pytańniach historyka-kulturnaj spadčyny Rady.

«Tearetyčna, kaniečnie, padobnaje mahčyma i siońnia, ale hetym treba było zajmacca da taho, jak rajon adramantavali, paabšyvali damy ŭciaplalnikami», — kaža Chvir.

Karespandent TUT.BY pahutaryŭ z architektaram-restaŭrataram Vadzimam Hlińnikam, jaki kaliści ŭžo rychtavaŭ i padavaŭ u Minkult dakumienty z prapanovaj uklučyć architekturny ansambl pasiołka Traktaranaha zavoda ŭ Dziaržaŭny śpis historyka-kulturnych kaštoŭnaściaŭ.

«Heta było blizu 10 hod nazad, kali pieršyja histaryčnyja budynki ŭ hetym rajonie pačali ŭciaplać. My ŭbačyli razburalny dla histaryčnaha charaktara zabudovy vynik i zrazumieli, što paśla ciepłavoj reabilitacyi rajon stracić svaju kulturna-histaryčnuju admietnaść. Paśla kansultacyjaŭ z haradskim kiraŭnictvam padrychtavanyja nami prapanovy pa nadańniu zabudovie Traktaranaha zavoda achoŭnaha statusa nie byli pryniatyja Ministerstvam kultury da razhladu, bo farmalna zajaŭka nie ŭtrymlivała peŭnych dakumientaŭ, raspracoŭka jakich patrabavała hrošaj, jakich u nas z kalehami na toj čas nie było, — raspaviadaje Vadzim Hlińnik. — My naiŭna zychodzili z taho, što vyjaŭleńnie i ŭlik kaštoŭnaściaŭ maje być adnoj z asnoŭnych zadačaŭ dziaržaŭnaj sistemy achovy spadčyny i finansavacca ź biudžetu. Svaju zadaču bačyli chiba ŭ pastanoŭcy prablemy, bo nieabchodnaść zachavańnia architekturnaj spadčyny XX stahodździa na toj čas była nie dla ŭsich udzielnikaŭ pracesu vidavočnaj. Toje, što tahačasnaje kiraŭnictva horada pastaviłasia da prapanovy nie prychilna, nie pavinna było biantežyć kaleh ź ministerstva, bo jany lepiej za nas viedajuć, što ŭ našaj krainie hałoŭnym parušalnikam zakanadaŭstva ab achovie spadčyny źjaŭlajecca akurat miascovaja ŭłada. Adsiul vynikaje, što achoŭvać spadčynu naležyć i ad niekampietentnych dziejańniaŭ miascovaj ułady. Dyk našto było pytacca dazvołu zachavać spadčynu ŭ tych, chto pry słovie „pomniki“ zhadvaje buldozier?»

Śpiecyjalist źviartaje ŭvahu, što «ŭ architekturnaj spadčynie savieckaha pieryjadu Minsk maje bahaciejšy kulturna-histaryčny resurs, jaki pry razumnym padychodzie moža stać adnym z najvažniejšych faktaraŭ ustojlivaha ekanamičnaha raźvićcia horada». Turystu my cikavyja svajoj admietnaściu, a vydatnyja savieckija architekturnyja ansambli, pa słovach Vadzima Hlińnika, akurat i adroźnivajuć Minsk ad astatnich jeŭrapiejskich haradoŭ.

«Na pieršym miescy tut ansambl praśpiekta Niezaležnaści, a na druhim — pasiołak Traktarnaha zavoda. Abjekt nadzvyčaj kaštoŭny mienavita jak architekturny ansambl, jak cełaje. Siońnia zabudova i asiarodździe tam duža dehradavany, ale heta značyć, što jany patrabujuć urbanistyčnaj reabilitacyi, a nie razbureńnia. Upeŭnieny, Traktarny paśla kompleksnaj rehienieracyi moh by stać adnym z samych darahich rajonaŭ Minska. Darečy, adna ź idejaŭ — pieratvaryć siońniašni spalny rajon u rajon dypłamatyčnych pradstaŭnictvaŭ», — kaža architektar-restaŭratar.

Naš surazmoŭca śviedčyć, što raboty pa ciepłavoj reabilitacyi fasadaŭ pryviali da straty histaryčnych jakaściaŭ i vyniščeńnia aŭtentyčnych detalaŭ i elemientaŭ.

«Centralnaj vulicy Kašavoha ŭ śviatle ahučanaha prajekta rekanstrukcyi nibyta ničoha nie pahražaje, aproč ciepłavoj reabilitacyi,- adznačaje Vadzim Hlińnik. — Ale vartaść nie ŭ samoj vulicy, a ŭ cełasnaści architekturnaha ansambla ź jaho płanirovačnaj strukturaj, admietnym charaktaram i maštabam zabudovy, unikalnym bałansam zabudavanych, adkrytych i azialenienych abšaraŭ, vuličnymi pierśpiektyvami i siłuetami. Jašče niadaŭna tut byli kłasicystyčnyja fantany, parkavyja skulptury, łavački, lichtary, padpornyja ścienki, kavanyja aharodžy, filenčatyja dźviery… Siońnia amal usio stračana. Byŭ šykoŭny kłasicystyčny Pijanierski skvieryk. Ciapier u jaho pa dyjahanali ŭcisnuli carkvu — atrymałasia da dzikunstva niesuvymierna i niepryhoža. Ja naradziŭsia na Traktarnym, ale pierastaŭ tudy jeździć, bo nie chaču psavać uspaminy dziacinstva».

Pry ŭsim pry tym aŭtarytetny architektar-restaŭratar pierakanany, što jašče nie pozna ŭsio adnavić, ale «čym dalej, tym daražej».

«Damki, naturalna, roznaj estetyčnaj jakaści. Samaje kaštoŭnaje treba zachavać, a toje, što nie adpaviadaje sučasnym standartam jakaści žyćcia, vypravić. Adnak heta nie značyć źnieści ŭsio i na pustyry pabudavać novy rajon, — śćviardžaje Vadzim Hlińnik. — Situacyja z Traktarnym — jašče adzin prykład niedziaržaŭnaha padychodu. My vyniščajem estetyčna vielmi jakasny kavałak haradskoj tkanki, toje, što ŭžo stvorana, užo jość, što treba tolki zachoŭvać dla budučych pakaleńniaŭ. Zamiž hetaha atrymajem biezabličnuju zabudovu, bo architektura ŭ Biełarusi „sučasnaja“ tolki tamu, što budujecca siońnia. U kantekście prablemaŭ našaj prafiesii ŭ cełym heta pazaŭčorašni dzień, bo sučasnaść maje być nie na kalandary, a ŭ myśleńni, u hłybini ŭśviedamleńnia prablemaŭ i vyklikaŭ našaha času».

Клас
0
Панылы сорам
0
Ха-ха
0
Ого
0
Сумна
0
Абуральна
0

Chočaš padzialicca važnaj infarmacyjaj ananimna i kanfidencyjna?