Historyja4

Apošni raz biełaruskija archivy padparadkoŭvalisia siłavikam u časy stalinskaha teroru. Jak heta było

Siońniašnija palityčnyja čystki ŭ biełaruskich archivach dy pryznačeńnie siłavikoŭ dla kiravańnia imi znoŭ adsyłajuć nas da časoŭ stalinskich represij. Tady archivy, abvinavačanyja ŭ pracy na karyść vorahaŭ naroda, byli padparadkavanyja NKVD. 

U 1930-ja hady, u samy razhar stalinskich represij, archiŭnym ustanovam Biełarusi taksama nie ŭdałosia paźbiehnuć kadravych čystak, jakija supravadžalisia zvalnieńniami i aryštami rabotnikaŭ. U studzieni 1938 hoda kiraŭnictva Centralnaha archiŭnaha ŭpraŭleńnia BSSR niezdavalniajuča acaniła stan haliny ŭ respublicy.

Archivisty byli abvinavačanyja ŭ sabatažy, nievykarystańni archivaŭ dla «patreb sacyjalistyčnaha budaŭnictva», nadańni dostupu da archiŭnych materyjałaŭ «voraham naroda dla vykarystańnia ŭ svaich metach u kontrrevalucyjnaj baraćbie». Tady ž rezka ŭzrasła cikavaść da archiŭnych dakumientaŭ z boku Narodnaha kamisaryjata ŭnutranych spraŭ (skaročana z ruskaj — NKVD), sudovych, śledčych orhanaŭ i prakuratury.

U 1938 hodzie archiŭnyja ŭstanovy pierajšli ŭ rasparadžeńnie NKVD, a samo Centralnaje archiŭnaje ŭpraŭleńnie SSSR było pieraŭtvorana ŭ Hałoŭnaje archiŭnaje ŭpraŭleńnie NKVD SSSR. U padparadkavańnie Narkamata ŭnutranych spraŭ uvajšła i archiŭnaja sietka Biełarusi: CAU BSSR było pieraŭtvorana ŭ Archiŭny adździeł NKVD BSSR, abłasnyja archiŭnyja ŭpraŭleńni — u archiŭnyja adździaleńni abłasnych upraŭleńniaŭ NKVD. Kurataram haliny pryznačaŭsia namieśnik narkama NKVD BSSR.

Budynak NKVD u Minsku byŭ nastolki žudasnym i sakretnym miescam, što na fotazdymki patrapiŭ tolki ŭ časy niamieckaj akupacyi. Paśla vajny na tym ža miescy pabudavali budynak KDB u styli savieckaha nieakłasicyzmu, jaki viadomy nam siońnia. Fota: Wikimedia Commons

Z pačatkam uvarvańnia ŭ Saviecki Sajuz niamieckaj armii ŭ červieni 1941 hoda NKVD BSSR najpierš byŭ zakłapočany vyratavańniem ułasnych dakumientaŭ, a taksama źniščeńniem sakretnych materyjałaŭ, u tym liku kab schavać ułasnyja złačynstvy suprać svaich ža hramadzian.

Sakratar CK KP(b)B Pancielajmon Panamarenka ŭ dakładnoj zapiscy na imia Stalina «Ab vynikach evakuacyi ź Biełaruskaj SSR», składzienaj u lipieni-žniŭni 1941 hoda, pisaŭ, što «archivy NKVD i NKDB evakuiravanyja całkam. Mnohija narkamaty sakretnyja archivy źniščyli». 

Ale astatniaja masa archiŭnych kompleksaŭ nie była svoječasova evakuiravanaja ŭhłyb krainy, što pryviało da ciažkich strataŭ. Mnohija dakumienty zahinuli ŭ čas bambardzirovak, zastalisia na razrabavańnie akupantaŭ ci vykarystoŭvalisia dla raspalvańnia piečak.

Z terytoryi BSSR udałosia vyvieźci bolš za 73 tysiačy spraŭ ź dziaržarchivaŭ Viciebskaj, Vilejskaj i Homielskaj abłaściej, ale za hady vajny było stračana kala 15 młn spraŭ (ź ich 3,7 młn znachodziłasia ŭ dziaržarchivach), u tym liku i najkaštoŭniejšyja dakumienty, jakija zachoŭvalisia ŭ biblijatekach i muziejach.

U lipieni 1944 hoda ad niemcaŭ byŭ vyzvaleny Minsk, a ŭžo ŭ listapadzie adnaviŭ pracu Adździeł dziaržaŭnych archivaŭ — iznoŭ u składzie NKVD BSSR, sa śniežnia 1944 hoda — Upraŭleńnie dziaržaŭnych archivaŭ NKVD BSSR (u dalejšym — Ministerstva ŭnutranych spraŭ BSSR).

Archiŭ Akademii navuk BSSR, kinuty ŭ Minsku. Fotazdymak, jaki datujecca majem 1943 hoda, pachodzić z kalekcyi Apieratyŭnaha štaba rejchślajtara Rozienbierha, jaki zajmaŭsia razrabavańniem i vyvazam u Hiermaniju kulturnych kaštoŭnaściej na akupavanych terytoryjach

Tolki paśla śmierci Stalina ŭ 1953 hodzie i pracesu raźviančańnia jahonaha kultu asoby biełaruskaje Archiŭnaje ŭpraŭleńnie ŭ 1960 hodzie było vyviedziena z padparadkavańnia siłavikam i pieradadziena Savietu Ministraŭ BSSR. 

Paśla raspadu SSSR mnohija byłyja savieckija respubliki, jakija stali na šlach demakratyčnaha raźvićcia, adkryli raniej sakretnyja archivy NKVD-KDB, pakazaŭšy maštaby biesčałaviečnych palityčnych represij suprać ułasnych hramadzian. 

Ale ŭ Biełarusi ničoha padobnaha nie adbyłosia, KDB navat zachavała svaju nazvu, ad jakoj paśpiašalisia admycca siłaviki navat u Rasii. Pavodle aficyjnych zajavaŭ, adkryćcio archivaŭ moža paciahnuć raspalvańnie nacyjanalnaj, rasavaj ci relihijnaj nianaviści. Ale praktyka adkryćcia archivaŭ u inšych krainach, u tym liku Hiermanii, pakazvaje, što ničoha padobnaha nie adbyvajecca. Vidavočna, što pierajemniki NKVD u pieršuju čarhu chvalujucca za zachavańnie svajho niezaplamlenaha (u ich ujaŭleńni) abličča.

Z pačatku 1990-ch biełarusy mahli znajomicca sa spravami represavanych, ale tolki pry ŭmovie paćviardžeńnia blizkaha svajactva. Ale pračytać možna było tolki vybranyja staronki, tamu što vymałasia ŭsia infarmacyja, jakaja tyčyłasia trecich asobaŭ, u pieršuju čarhu, viadoma, danosčykaŭ. Pry hetym słužbovyja asoby mohuć admović u vyvučeńni spraŭ na luboj, navat samaj niedarečnaj, padstavie.

Z prychodam da ŭłady Łukašenki hety praces jašče bolš zamarudziŭsia. Kab nie dać dostupu hramadskaści da spraŭ ludziej, jakija byli reabilitavanyja jašče ŭ savieckija časy, biełaruskija siłaviki dahetul robiać roznyja chitryja jurydyčnyja zachady. 

Sprava biełaruski Hanny Nikanavaj z kolišniaha archiva KDB na terytoryi Rasii. Fota: archiŭ TUT.BY

Tak, u 2009 hodzie KDB i MUS zaklučyli pahadnieńnie z Departamientam pa archivie i spravavodstvie Ministerstva justycyi Biełarusi, što termin, paśla jakoha viedamasnyja spravy pavinny byli pieradavacca ŭ ahulnyja archivy, budzie praciahnuty z 30 da 70 hadoŭ.

Takoha niama navat u Rasii, dzie FSB niachaj i čynić pieraškody ŭ aznajamleńni sa svaimi archivami, ale značnaja častka spraŭ pierajšła ŭ dziaržaŭnyja archivy, na ich asnovie składzienyja śpisy jak achviar režymu, tak i kataŭ.

U 2020 hodzie, u čas biełaruskich pratestaŭ, Łukašenka zdoleŭ usiadzieć tolki na štykach. Tady ž vyjaviłasia, što niełajalnym da jaho režymu źjaŭlajecca absalutna ŭsio navukova-kulturnaje asiarodździe. Adnym ź mietadaŭ baraćby z hetymi ačahami niazhody stała pryznačeńnie ŭ muziei, teatry dy navučalnyja ŭstanovy kadraŭ ź siłavych struktur, jakija musili žaleznym kułakom navieści paradak. 

Nie stali vyklučeńniem i archivy. U mai 2022 hoda ŭ Nacyjanalnym histaryčnym archivie Biełarusi byŭ pastaŭleny dyrektaram hienierał-major Aleh Voinaŭ, jaki da taho byŭ pamočnikam ministra abarony pa pytańniach mižnarodnaha vajskovaha supracoŭnictva. Za čas jaho kiravańnia z palityčnych matyvaŭ z archiva zvolnili zvyš 15 supracoŭnikaŭ.

Pazaŭčora byłoha śpiecsłužbista Hłušakova pradstaŭlali kalektyvu archiva jak novaha dyrektara, a siońnia zatrymlivajuć jahonych novych padnačalenych. Fota: Departamient pa archivach i spravavodstvie Ministerstva justycyi Respubliki Biełaruś.

Možna mierkavać, što biełaruskim uładam padałosia hetych zasłuh dastatkova, kab pavysić u studzieni 2023 hoda Voinava da dyrektara Departamienta pa archivach i spravavodstvie Ministerstva justycyi Biełarusi, to-bok pastavić kiravać usioj archiŭnaj spravaj u krainie. Adtul jon kamandziravaŭ na svaju byłuju votčynu, u histaryčny archiŭ, siłavika na piensii Michaiła Hłušakova, čyjo kiravańnie ŭ pieršyja ž dni adznačyłasia masavymi zatrymańniami supracoŭnikaŭ, jakija zajmajuć u archivie kiraŭničyja pasady.

Vidavočna, što na tych ža padstavach, što i ŭ 1930-ja hady, režym niachaj pakul nie jurydyčna, ale faktyčna pierapadparadkoŭvaje archiŭnuju spravu pierajemnikam NKVD, jaki kantralavaŭ jaje ŭvieś čas stalinskaha teroru. Hety praces naškodzić navucy i hramadzianam, ale ciapier daje ŭładam ujaŭnaje adčuvańnie kantrolu nie tolki nad siońniašnim dniom, ale i nad minuŭščynaj krainy. 

«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny

PADTRYMAĆ

Čytajcie taksama:

Biełaruskaja rečaisnaść. Dyrektara Histaryčnaha archiva pryznačyli pazaŭčora, a siońnia ŭžo zatrymali siem čałaviek

U Nacyjanalnym histaryčnym archivie — novy dyrektar. Jon doŭhi čas pracavaŭ u KDB

Pajšli hramić archivy… Zvolnili kiraŭnictva Nacyjanalnaha histaryčnaha

Kamientary4

  • Litvin
    18.08.2023
    Ministerstva praŭdy heta nie Mininform, a voś hetyja naščadki NKUS, jakija baroniać niapraŭdu ad praŭdy, schavanaj u ichnich archivach
  • daviedka
    18.08.2023
    Diepartamient po archivam i diełoproizvodstvu kakoj-to diesiatok let nazad za narušienija triebovanij o diełoproizvodstvie dažie štrafovał sotrudnikov Hienieralnoj prokuratury i vydavał žiostkije priedpisanija rukovodstvu ob ustranienii vyjavlennych narušienij v diełoproizvodstvie cientralnoho apparata KHB, kohda čiekisty umudrialiś naštampovať oficialnyje błanki, sodieržavšije ošibki v słovie «hosudarstviennyj» v nazvanii sobstviennoho viedomstva, a tiepieŕ eti hramotiei postavleny zaviedovať archivami...
  • bukva Zakona
    19.08.2023
    ahrofiurier vmiestie s siemiejkoj i chłujami-opričnikami chočiet iźbiežať otvietstviennosti za sodiejannoje, poetomu i tvorit takoje....

«Dziuna: častka druhaja» — błakbastar, idealny da skryhatu ŭ zubach2

Chto zabiŭ Franciška Alachnoviča. Adkryty novyja fakty11

Ała Puhačova apublikavała post paśla śmierci Navalnaha20

«Praciraju dźviarnuju ručku, bo jaje mohuć namazać atrutaju». Pahavaryli z homielskim psichołaham, kvateru jakoj razhramili siłaviki17

«Z 3 pa 6 kłas nasiŭ zaplečnik adnakłaśnicy». Historyi ludziej, u jakich nikoli nie było surjoznych adnosin9

MUS zajaviła pra pieršuju spravu za admaŭleńnie hienacydu biełaruskaha naroda12

Druhi hod zapar na «Pieśni hoda Biełarusi» pieramahła niaviestka Łukašenki25

«U pamiežnikaŭ mahli ŭźniknuć da mianie pytańni». Jak biełarusy abychodnymi šlachami atrymlivajuć polski šenhien12

102-hadovaja žančyna ŭspomniła pra hady vajny, dy nie ŭličyła ideałohii. Jaje papraviŭ 74-hadovy kamunist15

Stała viadoma, jakija katehoryi ludziej pakinuli za kratami paśla apošniaj abłavy na salidarnych z palitviaźniami5

«Aproč tych dvanaccaci hadoŭ, kali jon piŭ». Udava Ryhora Baradulina apublikavała niazvykłyja ŭspaminy pra jaho8

Jak prapahandyst Ihar Tur staŭ lubimčykam Łukašenki i kolki zarabiŭ u 2020-m15

«Ja, kali zakryvaju pracoŭny noŭt u piatnicu ŭviečary». Najlepšyja tvity tydnia5

Mužčynu, jakoha zatrymali paśla viartańnia z Polščy, buduć sudzić za «zdradu dziaržavie»11

Učora ŚMI paviedamlali pra zatrymańnie byłoha kiraŭnika Bresta. Ale nasamreč jon na voli4

Na fakultetach BDU stvaryli kamisii, jakija ŭziali pad kantrol kadravyja pytańni

«Zavierbavać Klimoviča. Kab sačyć za im — zavierbavać Hrabinskaha. Kab sačyć za Hrabinskim — zavierbavać Sierhijeviča»: jak NKVD chacieŭ pastavić zachodniebiełaruskuju intelihiencyju na kaleni4

Lizu, što pamierła ŭčora ŭ Varšavie, pachavajuć u polskaj stalicy4

Historyja čatyroch žančyn, jakija pieražyli HUŁAH i paŭstańnie ŭ łahiery5

Samy aktyŭny danosčyk Bambiza na vybarach zaniaŭ apošniaje miesca z usiaho Minska — jamu namalavali 1,999%4

Usie naviny →
Usie naviny

Ajcišnik z Kurska sprabuje zarabić na biełarusach, pradajučy im «miortvyja» vakansii4

«Zavierbavać Klimoviča. Kab sačyć za im — zavierbavać Hrabinskaha. Kab sačyć za Hrabinskim — zavierbavać Sierhijeviča»: jak NKVD chacieŭ pastavić zachodniebiełaruskuju intelihiencyju na kaleni4

Rasija zabaraniła paloty samalotaŭ A-50 kala Ukrainy — brytanskaja raźviedka3

Mitrapalit Vienijamin uznaharodziŭ carkoŭnym ordenam Ivana Kubrakova24

Pamior skulptar Ihar Hołubieŭ

Arhiencina addała Ukrainie viertaloty, jakija atrymała ad Rasii9

U Rasii vydalili spasyłki na trek Vasi Abłomava, pryśviečany Navalnamu6

U niadzielu nadvorje budzie jašče ništo sabie, a ŭ paniadziełak pachaładaje3

Łaŭroŭ pryhraziŭ Pašynianu: Zajavy Jerevana prymušajuć Rasiju zadumacca pra svaje praktyčnyja kroki7

bolš čytanych navin
bolš łajkanych navin

U Breście zatrymlivali i eks-mera Rahačuka, i hubiernatara Šulejku

Hałoŭnaje

«U darknecie byŭ abjaŭleny košt za majo žyćcio» — Łatuška

«Mnie paščaściła. A Lizie — nie». Paśla śmierci biełaruski ŭ Varšavie ŭ siecivie šyrycca chešteh #chopićhvałcić — voś što pišuć 

Franak Viačorka: Pratasievič złamany, jon pad kantrolem i nie moža vyjechać ź Biełarusi1

Dzie ciapier hieroi miemnaha videa BRSM pra vybary-durybary?10

102-hadovaja žančyna ŭspomniła pra hady vajny, dy nie ŭličyła ideałohii. Jaje papraviŭ 74-hadovy kamunist15

Stała viadoma, jakija katehoryi ludziej pakinuli za kratami paśla apošniaj abłavy na salidarnych z palitviaźniami5

Jak prapahandyst Ihar Tur staŭ lubimčykam Łukašenki i kolki zarabiŭ u 2020-m15

«Ja, kali zakryvaju pracoŭny noŭt u piatnicu ŭviečary». Najlepšyja tvity tydnia5

Žyvaja lehienda Minska: što čuvać u žančyny, jakaja šmat hod śpiavaje pra Isusa?16

Mužčynu, jakoha zatrymali paśla viartańnia z Polščy, buduć sudzić za «zdradu dziaržavie»11

Na miažy ź Litvoj paśla zakryćcia dvuch pamiežnych pierachodaŭ sabralisia vialikija čerhi4

«Bolš za paŭtara mietra nichto nie atrymlivaŭ»1

Učora ŚMI paviedamlali pra zatrymańnie byłoha kiraŭnika Bresta. Ale nasamreč jon na voli4

Na fakultetach BDU stvaryli kamisii, jakija ŭziali pad kantrol kadravyja pytańni

Rabotnik Mazyrskaha NPZ zabiŭ siabie praz prablemy na pracy1

Arhanizatary vybaraŭ faktyčna pryznalisia ŭ falsifikacyjach u Minsku. Sačycie za rukami12

Usie naviny →